نیم عشر دولتی چیست و چقدر است؟

واژهٔ عُشر در لغت به معنای یک‌دهم و نیم عُشر در معنای نصفِ یک‌دهم استفاده می‌شود. نیم عشر دولتی یا حق اجرا، هزینه‌ای است که در مرحله اجرای حکم یا اجراییه از محکوم‌علیه دریافت می‌شود. این مبلغ معمولاً معادل ۵ درصد محکوم‌به است؛ یعنی اگر شخصی به پرداخت مبلغی محکوم شود و پرونده وارد مرحله اجرا شود، ممکن است علاوه بر اصل بدهی، نیم عشر دولتی هم به آن اضافه شود.

نیم عشر دولتی در پرونده‌هایی مثل مطالبه وجه، چک برگشتی، مهریه و سایر دعاوی مالی مطرح می‌شود. البته زمان تعلق، نحوه محاسبه و شرایط پرداخت آن به این بستگی دارد که اجراییه صادر شده یا نه، محکوم‌علیه در مهلت قانونی بدهی را پرداخت کرده یا نه و آیا طرفین با هم سازش کرده‌اند یا خیر. در ادامه، نحوه محاسبه نیم عشر دولتی، زمان پرداخت، نیم عشر مهریه و چک برگشتی را بررسی می‌کنیم.

نیم عشر دولتی چقدر است و چگونه محاسبه می‌شود؟

نیم عشر دولتی معادل ۵ درصد مبلغ محکوم‌به است. به زبان ساده، اگر شخصی به پرداخت ۱۰۰ میلیون تومان محکوم شود و پرونده به مرحله اجرای حکم برسد، نیم عشر دولتی آن ۵ میلیون تومان خواهد بود. این مبلغ به‌عنوان حق اجرای حکم دریافت می‌شود و با اصل بدهی تفاوت دارد.

برای محاسبه نیم عشر دولتی کافی است مبلغ محکوم‌به را در ۵ درصد ضرب کنید. اگر موضوع حکم وجه نقد نباشد، معمولاً مبلغی که در دادخواست یا حکم برای خواسته تعیین شده، مبنای محاسبه حق اجرا قرار می‌گیرد.

چه کسی باید نیم عشر دولتی را پرداخت کند؟

در حالت معمول، پرداخت نیم عشر دولتی بر عهده محکوم‌علیه است؛ یعنی کسی که حکم علیه او صادر شده و باید مبلغ یا تعهد موردنظر را اجرا کند. اگر محکوم‌علیه بعد از ابلاغ اجراییه در مهلت قانونی اقدام نکند، حق اجرا به او تعلق می‌گیرد.

البته اگر طرفین بعد از ابلاغ اجراییه با هم سازش کنند یا برای اجرای حکم ترتیب خاصی بدهند، ممکن است فقط نصف حق اجرا دریافت شود. بنابراین زمان اقدام محکوم‌علیه و توافق یا عدم توافق طرفین در میزان پرداخت نیم عشر اثر دارد.

نیم عشر دولتی چه زمانی باید پرداخت شود؟

سس از ابلاغ اجرائیه، حق الاجرا از کسی که اجرائیه علیه او صادر شده است دریافت می‌گردد. نیم عشر زمانی باید پرداخت شود که اجرائیه صادر و به طرفین پرونده ابلاغ شده است و محکوم علیه ظرف مدت ۱۰ نسبت به اجرای حکم اقدام نکند.

زمان پرداخت نیم عشر مهریه

نیم عشر مهریه زمانی مطرح می‌شود که زن برای مطالبه مهریه اقدام کرده و پرونده وارد مرحله اجرا شود. اگر اجراییه صادر شود و زوج در مهلت قانونی مهریه را پرداخت نکند یا برای پرداخت آن توافقی انجام نشود، ممکن است نیم عشر اجرایی به مبلغ مهریه اضافه شود.

در پرونده‌های مهریه، نیم عشر معمولاً معادل ۵ درصد مبلغی است که برای اجرا گذاشتن مهریه مطالبه شده است. البته اگر زوج در مهلت قانونی پرداخت کند یا بین زوجین درباره پرداخت مهریه سازش شود، وضعیت نیم عشر می‌تواند متفاوت باشد و باید براساس روند پرونده بررسی شود.

زمان پرداخت نیم عشر دولتی چک برگشتی

در چک برگشتی هم اگر دارنده چک از مسیر قانونی برای وصول وجه چک اقدام کند و اجراییه صادر شود، ممکن است نیم عشر دولتی به مبلغ چک اضافه شود. در این حالت، نیم عشر معمولاً ۵ درصد مبلغ چک یا مبلغی است که در اجراییه مطالبه شده است.

برای مثال، اگر مبلغ چک برگشتی ۲۰۰ میلیون تومان باشد، نیم عشر دولتی آن حدود ۱۰ میلیون تومان خواهد بود. این مبلغ جدا از اصل چک، خسارت تأخیر تأدیه، رفع مسدودی حساب چک برگشتی یا سایر هزینه‌های احتمالی است و به‌عنوان هزینه اجرای حکم یا اجراییه دریافت می‌شود.

انواع نیم عشر شامل چه مواردی است؟

در مطالب حقوقی معمولاً دو اصطلاح «نیم عشر دولتی» و «نیم عشر اجرایی» به کار می‌رود. این دو اصطلاح در بسیاری از پرونده‌ها به یک مفهوم نزدیک اشاره دارند؛ یعنی مبلغی که بابت اجرای حکم یا اجراییه دریافت می‌شود و معمولاً معادل ۵ درصد مبلغ محکوم‌به یا مبلغ مورد اجرا است.

۱. نیم عشر دولتی

نیم عشر دولتی مبلغی است که در جریان اجرای حکم یا اجراییه به‌عنوان حق اجرا دریافت می‌شود. این مبلغ به دولت پرداخت می‌شود و جدا از اصل بدهی، مهریه، مبلغ چک یا محکوم‌به است. به همین دلیل، وقتی پرونده‌ای وارد مرحله اجرا می‌شود، ممکن است علاوه بر مبلغ اصلی، نیم عشر دولتی هم محاسبه شود.

برای مثال، اگر مبلغ محکوم‌به ۱۰۰ میلیون تومان باشد، نیم عشر دولتی آن ۵ میلیون تومان خواهد بود. این مبلغ معمولاً زمانی مطرح می‌شود که اجراییه صادر و ابلاغ شده باشد و محکوم‌علیه در مهلت قانونی برای اجرای حکم یا پرداخت بدهی اقدام نکند.

نیم عشر دولتی معمولاً مربوط به مهریه می‌شود و زوجه باید یک بیستم از مبلغ مهریه خود را به نرخ روز، بابت نیم عشر دولتی و یا صدور اجرائیه پرداخت کند. نیم عشر دولتی بر اساس قیمتی که سکه در همان روز دارد محاسبه می‌شود.

درصورتی‌که زوجه توان پرداخت مبلغ نیم عشر دولتی را نداشته باشند، می‌تواند ضمن معرفی دو شاهد اقدام به ارائه دادخواست اعسار از پرداخت کند. در صورت پذیرش اعسار زوجه از سوی دادگاه، زوجه می‌تواند این مبلغ را به‌حساب دولت واریز نکند و پس از اینکه حکم پرونده وی قطعی گردید و مهریه توسط زوج پرداخت شد، دادگاه این مبلغ را از زوج دریافت کند.

۲. نیم عشر اجرایی

نیم عشر اجرایی همان هزینه‌ای است که بابت اجرای حکم یا اجرای سند رسمی لازم‌الاجرا دریافت می‌شود. این اصطلاح بیشتر زمانی به کار می‌رود که پرونده وارد مرحله اجرای احکام دادگستری یا اجرای ثبت شده باشد و مرجع اجرا برای وصول طلب یا اجرای مفاد حکم اقدام کند.

در عمل، نیم عشر اجرایی هم معمولاً ۵ درصد مبلغ مورد اجراست. اگر محکوم‌علیه پس از ابلاغ اجراییه در مهلت قانونی بدهی خود را پرداخت کند یا تعهد را انجام دهد، ممکن است نیم عشر به او تعلق نگیرد. اما اگر پرونده وارد روند اجرای اجباری شود، حق اجرا یا همان نیم عشر اجرایی قابل مطالبه خواهد بود.

۳. نیم عشر اجرایی اجرا ثبت

در شرایطی که طلبکار برای وصول طلب خود با استناد به سند رسمی به اداره ثبت می‌رود، بعد از عدم امکان وصول طلب و توقیف اموال توسط اداره ثبت، مزایده برگزار می‌شود و اموال بدهکار به‌صورت مزایده فروخته می‌شود.

بعد از انجام مزایده و وصل طلب محکوم علیه باید مبلغ نیم عشر مزایده را پرداخت شود. این روند در مورد ملک ورثه ای که توسط اداره ثبت توقیف شده است هم قابل‌اجرا است و بعد از برگزاری مزایده و فروش ملک مشاع ورثه ای نیم عشر ارث پرداخت می‌شود.

تفاوت نیم عشر دولتی و نیم عشر اجرایی

تفاوت نیم عشر دولتی و نیم عشر اجرایی بیشتر در نحوه استفاده از اصطلاحات است. در بسیاری از پرونده‌ها، این دو عنوان به جای هم به کار می‌روند و هر دو به هزینه اجرای حکم یا اجراییه اشاره دارند. بنابراین نباید مهریه، چک برگشتی یا مطالبه وجه را به‌عنوان نوع جداگانه نیم عشر در نظر گرفت.

مهریه و چک برگشتی فقط از مواردی هستند که ممکن است در آن‌ها نیم عشر دولتی یا اجرایی مطرح شود. یعنی اگر مهریه یا چک برگشتی وارد مرحله اجرا شود، مبلغ نیم عشر معمولاً براساس مبلغی که برای اجرا مطالبه شده محاسبه خواهد شد.

آیا پرداخت اقساطی نیم عشر دولتی ممکن است؟

نیم عشر دولتی را قابل‌پرداخت به‌صورت قسطی است. مخصوصاً برای خانم‌هایی که باید بابت پرداخت مهریه باید رقم سنگینی را بابت نیم عشر پرداخت کنند.

بنابراین، بر اساس دادخواست اعساری که زوجه به همراه ۲ شاهد ارائه می‌کند. هزینه نیم عشر دولتی به‌صورت قسطی مانند قسط بندی مهریه پرداخت می‌گردد از زوج اخذ می‌شود. در واقع مبلغ نیم عشر دولتی هم به مهریه اضافه و زوج باید آن را پرداخت کند.

آیا در صورت عدم پرداخت نیم عشر دولتی، دستور جلب صادر می‌گردد؟

نپرداختن نیم عشر دولتی توسط زوج منجر به صدور حکم جلب صادر نمی‌شود. اما اگر ۳ سال بعد از صدور قطعی اجرائیه مشخص شود که زوج توانایی پرداخت بدهی خود را داشته است؛ ولی از پرداختن آن خودداری کرده است و یا اینکه اموال خود را پنهان کرده به حبس محکوم می‌شود.

آیا امکان معافیت یا کاهش نیم عشر دولتی وجود دارد؟

بله، در بعضی شرایط ممکن است نیم عشر دولتی به‌طور کامل دریافت نشود یا فقط بخشی از آن مطالبه شود. اگر محکوم‌علیه در مهلت قانونی پس از ابلاغ اجراییه، حکم را اجرا کند یا طرفین درباره اجرای حکم با هم توافق کنند، امکان کاهش یا عدم دریافت کامل حق اجرا وجود دارد.

همچنین اگر بعد از ابلاغ اجراییه، طرفین سازش کنند یا برای پرداخت بدهی ترتیب مشخصی بدهند، معمولاً نصف حق اجرا دریافت می‌شود. به همین دلیل، زمان پرداخت بدهی و نحوه توافق طرفین در میزان نهایی نیم عشر دولتی اهمیت دارد.

جمع‌بندی

نیم عشر دولتی همان حق اجرای حکم است و معمولاً معادل ۵ درصد مبلغ محکوم‌به محاسبه می‌شود. این مبلغ بعد از صدور و ابلاغ اجراییه و در صورت انجام نشدن تعهد در مهلت قانونی، بر عهده محکوم‌علیه قرار می‌گیرد. بنابراین نیم عشر دولتی هزینه‌ای جدا از اصل بدهی است و در مرحله اجرای حکم مطرح می‌شود.

در پرونده‌هایی مثل مهریه و چک برگشتی هم اگر موضوع به مرحله اجرا برسد، امکان مطالبه نیم عشر دولتی وجود دارد. با این حال، اگر بدهکار در مهلت قانونی پرداخت کند یا طرفین درباره نحوه پرداخت سازش کنند، ممکن است نیم عشر تعلق نگیرد یا فقط بخشی از آن دریافت شود. برای محاسبه دقیق، باید مبلغ محکوم‌به، زمان ابلاغ اجراییه و وضعیت اجرای حکم بررسی شود.

سوالات متداول