همه چیز درمورد اعاده دادرسی و درخواست آن

در قانون آیین دادرسی مدنی و قانون آیین دادرسی کیفری، روش‌هایی در نظر گرفته شده است که در آنها، محکوم علیه یا شخصی که حکم دادگاه به زیان وی صادر شده است بتواند تحت شرایط خاصی، اقدام به اعتراض نسبت به رأی دادگاه کند.

یکی از روش‌های اعتراض به حکم دادگاه پس از قطعیت آن، اعاده دادرسی است که نحوه آن، ارائه درخواست اعاده دادرسی، به استناد جهات مذکور در قانون است که هم در دعاوی حقوقی و هم در دعاوی کیفری، قابل‌طرح خواهد بود. انواع اعاده دادرسی، شامل اعاده دادرسی اصلی و طاری است.

بنابراین، در این مقاله از دادنیک به بررسی اعاده دادرسی می‌پردازیم. درصورتی‌که در این زمینه نیازمند دریافت مشاورهٔ حقوقی هستید با کارشناسان ما در ارتباط باشید.

اعاده دادرسی چیست؟

یکی از آثار صدور حکم قطعی، این است که دیگر ممکن نیست نسبت به آن، درخواست رسیدگی مجدد شود که این موضوع، تحت عنوان اعتبار امر مختومه یا اعتبار امر قضاوت شده، یاد می‌شود.

بااین‌حال، بر اساس قانون آیین دادرسی مدنی و قانون آیین دادرسی کیفری، روشی برای اعتراض به حکم قطعی صادره از دادگاه‌ها، در نظر گرفته شده است که به آن، اعاده دادرسی می‌گویند.

اعاده دادرسی، یکی از روش‌های فوق‌العاده اعتراض به رأی قطعی صادره از دادگاه است که در آن، محکوم علیه حکم، تحت شرایط خاصی، ممکن است  از دادگاه، تقاضا کند که برای یک‌بار دیگر، نسبت به پرونده، رسیدگی ماهوی کند تا در صورت احراز شرایط اعاده دادرسی، حکم جدیدی صادر گردد.

اعتراض اعاده دادرسی، هم در دعاوی حقوقی و هم در دعاوی کیفری قابل‌طرح است.

شرایط اعاده دادرسی

برای درخواست اعاده دادرسی، شرایط خاصی باید وجود داشته باشد که در ماده 426 قانون آیین دادرسی مدنی به آن‌ها اشاره شده است:

• موضوع حکم، مورد ادعای خواهان نبوده باشد: به‌عنوان مثال، اگر خواهان درخواست تخلیه ملک را داشته باشد و دادگاه علاوه‌بر تخلیه، حکم به پرداخت اجرت‌المثل نیز صادر کند. چنین موضوعی نشان‌دهنده این است که دادگاه از حدود خواسته فراتر رفته است.
• حکم به میزان بیشتر از خواسته صادر شده باشد: مثلاً اگر خواسته خواهان 10 میلیون تومان باشد و دادگاه حکم به پرداخت 15 میلیون تومان صادر کند. این امر نشان‌دهنده اشتباه در محاسبه یا درک خواسته خواهان است.
• وجود تضاد در مفاد یک حکم: این تضاد می‌تواند ناشی از تفسیر نادرست قوانین یا اشتباه در استناد به مواد قانونی باشد.
• حکم صادره با حکم دیگری در خصوص همان دعوا و اصحاب آن متضاد باشد: این تضاد می‌تواند ناشی از اشتباه در تشخیص موضوع یا عدم توجه به احکام قبلی باشد.
• حیله و تقلب طرف مقابل: اگر طرف مقابل درخواست‌کننده اعاده دادرسی، حیله و تقلبی به‌کار برده باشد که در حکم دادگاه موثر بوده است. این حیله و تقلب می‌تواند شامل ارائه اسناد جعلی یا شهادت دروغ باشد.
• جعلی بودن اسناد ارائه شده به حکم: این امر نشان‌دهنده این است که حکم دادگاه بر‌اساس اطلاعات نادرست صادر شده است.
• کشف اسناد و مدارک جدید: اگر پس از صدور حکم، اسناد و مدارکی به‌دست آید که دلیل حقانیت درخواست‌کننده اعاده دادرسی باشد و ثابت شود که این اسناد و مدارک در جریان دادرسی مکتوم بوده و در اختیار متقاضی نبوده است. این اسناد و مدارک جدید می‌توانند شامل شواهدی باشند که قبلاً در دسترس نبوده‌اند و تأثیر قابل‌توجهی بر نتیجه دادرسی داشته باشند.

جهات اعاده دادرسی در امور مدنی

بر اساس ماده ۴۲۶ قانون آیین دادرسی مدنی، می‌توان نسبت به حکم قطعی صادره از دادگاه‌های حقوقی، در موارد زیر درخواست اعاده دادرسی حقوقی کرد:

• حکم صادره، مورد تقاضای خواهان نبوده و یا اینکه حکم، به میزان بیشتر از خواسته وی، صادر شده است.
• در مفاد حکم صادره از دادگاه، تضاد وجود دارد که ناشی از استناد نمودن به اصول یا مواد قانونی متضاد است.
• حکم دادگاه، با حکم دیگری که در خصوص همان دعوی و اصحاب آن صادر شده، قبلاً از سوی همان دادگاه صادر شده، متضاد است؛ بی‌آنکه دلیل قانونی وجود داشته باشد.
• طرف مقابل، حیله یا تقلبی به کار برده که این امر، موردتوجه دادگاه قرار گرفته و منجر به صدور رأی، به نفع وی شده است.
• دادگاه، به استناد اسناد و مدارکی حکم به نفع طرف مقابل صادر کرده که پس از قطعیت حکم، اثبات شده که آن اسناد، جعلی هستند.
• پس از قطعی‌شدن حکم، اسناد و مدارکی به دست آید که نشانگر حقانیت محکوم علیه است و اثبات شود که این اسناد و مدارک، در جریان دادرسی، وجود نداشته یا در اختیار متقاضی نبوده است.

جهات اعاده دادرسی در امور کیفری

جهات اعاده دادرسی در پرونده‌های کیفری، بر اساس ماده ۴۷۴ قانون آیین دادرسی کیفری شامل موارد زیر است:

• کسی به اتهام قتل شخص دیگری محکوم شده و سپس، محرز شود که آن فرد، زنده است.
• عمل ارتکابی متهم، جرم نبوده و یا اینکه مجازات مورد حکم، بیشتر از مجازات قانونی بود.
• درباره یک فرد، به اتهام واحد، احکام متفاوتی از دادگاه صادر گردد.
• مشخص شود که مبنای حکم دادگاه، ارائه اسناد جعلی و یا شهادت دروغ بوده است.
• دو نفر به علت انتساب جرمی محکوم شده باشند؛ به‌نحوی‌که از تعارض دو حکم، بی‌گناهی یکی از آنها، احراز شود.
• چند نفر به اتهام ارتکاب جرمی، به مجازات محکوم شده باشند؛ درحالی‌که جرم، به‌گونه‌ای باشد که نتوان بیش از یک مرتکب برای آن قائل شد.
• پس از صدور حکم قطعی، واقعه جدیدی حادث و یا ادله جدیدی ارائه شود که به‌موجب آن، بتوان بی‌گناهی محکوم علیه را احراز کرد.

انواع اعاده دادرسی

انواع اعاده دادرسی به چهار دسته تقسیم‌بندی می‌شود. اعاده دادرسی اصلی و اعاده دادرسی طاری از مهم‌ترین آن‌ها است. بر اساس ماده ۴۳۲ قانون آیین دادرسی مدنی:

• اعاده دادرسی اصلی: این نوع اعاده دادرسی به‌طور مستقل و بدون اینکه دعوایی در جریان رسیدگی باشد، مطرح می‌شود. همچنین، این نوع اعاده دادرسی معمولاً پس از صدور حکم قطعی و در شرایطی که دلایل جدیدی برای اعتراض به حکم وجود داشته باشد، مطرح می‌شود.
• اعاده دادرسی طاری: این نوع اعاده دادرسی در ضمن دادرسی و در حالی‌که پرونده‌ای در حال رسیدگی است، مطرح می‌شود. همچنین، این نوع اعاده دادرسی معمولاً در مواردی که در جریان دادرسی اصلی دلایل جدیدی کشف می‌شود یا اشتباهات مهمی در روند دادرسی مشاهده می‌شود، مطرح می‌شود.
• اعاده دادرسی کیفری: به‌معنای بازنگری در یک حکم کیفری قطعی است. این فرآیند زمانی اتفاق می‌افتد که دلایل جدیدی مبنی بر بی‌گناهی محکوم یا نقض جدی قوانین در حین صدور حکم اولیه به‌دست آید. به‌عبارت دیگر، اعاده دادرسی کیفری، یک راه قانونی برای اصلاح اشتباهاتی است که ممکن است در جریان دادرسی اولیه رخ داده باشد. برای مثال، اگر پس از صدور حکم قطعی، مدرکی جدید پیدا شود که نشان دهد فرد بی‌گناه بوده، او می‌تواند درخواست اعاده دادرسی کند.
• اعاده دادرسی حقوقی: به‌معنای درخواست تجدیدنظر مجدد از یک حکم قضایی قبلاً صادر شده، است. این درخواست معمولاً زمانی مطرح می‌شود که فردی معتقد باشد که حکم صادره به‌دلایلی نظیر خطا در دادرسی، کشف دلایل جدید و یا نقض قوانین، ناعادلانه بوده است. در‌واقع، اعاده دادرسی فرصتی برای بررسی مجدد یک پرونده و تصحیح احتمالی اشتباهات قضایی است. البته، شرایط و مراحل خاصی برای درخواست اعاده دادرسی وجود دارد که باید به‌دقت رعایت شوند.

نحوه اعاده دادرسی

محکوم علیه حکم صادره، باید به یکی از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه کند و دادخواست اعاده دادرسی خود را ثبت کند. ضمن ثبت دادخواست اعاده دادرسی کیفری یا حقوقی، باید به یکی از جهات اعاده دادرسی، استناد شود و کلیه مدارک و مستنداتی که دال بر ذی حق بودن فرد است، ضمیمه درخواست اعاده دادرسی گردد.

در اعاده دادرسی از طریق ماده ۴۷۷ قانون آیین دادرسی کیفری که بر اساس آن، درصورتی‌که رئیس قوه قضاییه، رأی قطعی صادره از هر کدام از مراجع قضایی را خلاف‌شرع بین تشخیص دهد، می‌تواند اعاده دادرسی را دستور دهد.

موضوع اعتراض به حکم، ابتدائاً توسط رئیس دادگستری استان، مورد بررسی قرار می‌گیرد و پس از آن، در صورت احراز موضوع، به رئیس قوه قضاییه، ارسال خواهد شد تا در صورت تشخیص اینکه حکم صادره، خلاف‌شرع است، در شعب خاص، مورد رسیدگی واقع شود.

چه کسانی می‌توانند درخواست اعاده دادرسی کنند؟

اعاده دادرسی کیفری یکی از راه‌های ویژهٔ شکایات از احکام صادره از دادگاه‌ها است، بر اساس قانون آیین دادرسی کیفری اشخاص دارای حق درخواست اعاده دادرسی طبق ماده ۴۷۵ قانون آیین دادرسی کیفری عبارت‌اند از: 

• محکوم علیه،
• وکیل یا نماینده قانونی محکوم علیه،
• همسر و وراث قانونی و وصی محکوم علیه در صورت فوت یا غیبت او،
• دادستان کل کشور و
• دادستان مجری حکم

مهلت اعاده دادرسی

مهلت اعاده دادرسی در دیوان حقوقی و کیفری، برای افراد مقیم ایران، بیست روز و برای افراد مقیم خارج از کشور، دو ماه است. این مهلت زمانی، در مورد آرای حضوری، از زمان ابلاغ رأی شروع و در مورد آرای غیابی، از تاریخ انقضای مهلت واخواهی و تجدیدنظرخواهی، آغاز می‌شود.

در صورت داشتن عذر موجه، ابتدا، فرد باید وجود عذر موجه خود را در دادگاه، اثبات کند تا به درخواست اعاده دادرسی وی، رسیدگی گردد. این مهلت، در حالتی که اعاده دادرسی، به‌خاطر جعلی بودن اسناد یا حیله یا تقلب طرف مقابل صورت گیرد، از زمانی شروع خواهد شد که حکم نهایی مربوط به اثبات جعل یا حیله و تقلب، صادر گردد. در حالتی هم که انواع اعاده دادرسی، به دلیل کشف اسناد و مدارک جدید مطرح شود، این امر، از تاریخ وصول اسناد یا اطلاع از وجود آنها، شروع خواهد شد.

مراحل اعاده دادرسی

در خصوص مراحل و نحوه اعاده دادرسی توسط مرجع صالح، گفتنی است در اعاده دادرسی حقوقی، درخواست اعاده دادرسی اصلی، در دادگاهی که حکم را صادر کرده است، مورد رسیدگی واقع خواهد شد و در اعاده دادرسی طاری، در دادگاهی که حکم، به‌عنوان دلیل، در آنجا ارائه شده است.

اما درخواست اعاده دادرسی کیفری، ابتدا به دیوان عالی کشور ارائه و درصورتی‌که ضرورت موضوع احراز گردد، دیوان با تجویز اعاده دادرسی، پرونده را به دادگاه صادرکننده حکم قطعی ارجاع خواهد داد.

در اعاده دادرسی از طریق رئیس قوه قضاییه نیز، پرونده به دیوان عالی کشور ارجاع خواهد شد تا در صورت لزوم، در شعب خاص، رسیدگی شود و حکم صادر گردد. درهرحال، اگر درخواست اعاده دادرسی پذیرفته گردد، اجرای حکم تا صدور حکم جدید، به تعویق خواهد افتاد. دادگاه رسیدگی‌کننده نیز، پس از رسیدگی ماهوی، حکم مورد اعتراض را نقض و رأی جدید صادر خواهد کرد.

هزینه دادرسی چیست؟

هزینه دادرسی مبلغی است که هر فرد بابت اقامه دعوی در مراجع قضایی پرداخت می‌کند. این هزینه‌ها شامل هزینه‌های مختلفی از جمله هزینه برگ‌هایی که به دادگاه تقدیم می‌شود، هزینه قرارها و احکام دادگاه و هزینه‌های مربوط به خدمات قضایی دیگر است. در‌واقع، هزینه دادرسی به‌منظور تامین بخشی از هزینه‌های اداری و قضایی دادگاه‌ها و همچنین، جلوگیری از طرح دعاوی بی‌اساس و غیرضروری تعیین شده است.

نحوه محاسبه هزینه دادرسی

هزینه دادرسی بر‌اساس نوع دعوی (مالی یا غیرمالی) و مرحله دادرسی (بدوی، تجدیدنظر، فرجام‌خواهی) متفاوت است. به‌عنوان مثال، هزینه دادرسی دعاوی مالی در مرحله بدوی تا مبلغ 200 میلیون ریال، دو و نیم درصد ارزش خواسته و بیش از 200 میلیون ریال، سه و نیم درصد ارزش خواسته است.

در مرحله تجدیدنظر و واخواهی، این هزینه چهار و نیم درصد و در مرحله فرجام‌خواهی و اعاده دادرسی، پنج و نیم درصد ارزش خواسته است. این هزینه‌ها به‌منظور تأمین قسمتی از هزینه‌های اداری و قضایی دادگاه‌ها و همچنین، جلوگیری از طرح دعاوی غیرضروری تعیین شده‌اند.

فرمول محاسبه هزینه دادرسی

برای محاسبه هزینه دادرسی، می‌توان از فرمول‌های زیر استفاده کرد:

• دعاوی مالی در مرحله بدوی تا 200 میلیون ریال:

هزینه دادرسی = ارزش خواسته × 0.025

• دعاوی مالی در مرحله بدوی بیش از 200 میلیون ریال:

هزینه دادرسی = ارزش خواسته × 0.035

• دعاوی مالی در مرحله تجدیدنظر و واخواهی:

هزینه دادرسی = ارزش خواسته × 0.045

• دعاوی مالی در مرحله فرجام‌خواهی و اعاده دادرسی:

هزینه دادرسی = ارزش خواسته × 0.055

نکات حقوقی مربوط به اعاده دادرسی کیفری

اعاده دادرسی کیفری دارای نکات و چالش‌های حقوقی خاصی است که در زیر به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

• رئیس دیوان عالی کشور، دادستان کل کشور، رئیس سازمان قضایی نیروهای مسلح و یا رئیس‌کل دادگستری استان، اگر در انجام وظایف قانونی خود، رأی قطعی اعم از حقوقی یا کیفری را مخالف بین شرع تشخیص دهند، می‌توانند با ذکر مستندات قانونی از رئیس قوه قضاییه، درخواست دستور اعاده دادرسی کنند.
• درخواست اعاده دادرسی به دیوان عالی کشور، ارائه می‌گردد و شعب خاصی در دیوان عالی کشور، پرونده موردنظر را بررسی نموده و  بر اساس ماده ۴۷۶ قانون آیین دادرسی کیفری، انطباق پرونده با یکی از موارد مندرج در ماده ۴۷۴ را بررسی می‌کنند؛ در صورت تطابق، پرونده را برای رسیدگی مجدد به دادگاه هم عرض، ارجاع می‌گردد و در صورت عدم تطابق، قرار رد اعاده دادرسی صادر می‌شود.
• اگر رئیس قوه قضاییه، دستور به اعاده دادرسی نماید، پرونده برای رسیدگی به شعب خاصی در  دیوان عالی کشور که وی برای این موضوع در نظر گرفته، ارجاع و سپس، پرونده از لحاظ شکلی و ماهوی بررسی می‌شود. در نهایت رأی قطعی قبلی، نقض و رأی مقتضی صادر می‌گردد.
• برای ثبت درخواست اعاده دادرسی از طریق خدمات الکترونیک قضایی باید شرایط ثبت درخواست مندرج در بخشنامه شماره ۹۰۰/۱۹۱۷۱۷/۵۵۰ اداره کل نظارت الکترونیک قضایی مورخ ۱۳۹۰/مهر/۱۰ رعایت گردد.
• اشخاصی که می‌خواهد ماده ۴۷۷  قانون آیین دادرسی کیفری را در مورد آرا قطعی، اعمال گردد. بایستی از طریق رؤسای کل دادگستری استان‌هایی که رأی د‌ر محاکمشان قطعی شد‌ه است، آرا را پیگیری کنند. درصورتی‌که رأی از طریق محاکم نظامی قطعی شد‌ه باشد‌، باید از طریق رئیس سازمان قضایی نیروهای مسلح، پیگیری گردد.

جمع‌بندی

در حالت کلی، حکم صادره از دادگاه، پس از قطعیت، اعتبار امر مختومه دارد و پس از گذشت مواعد قانونی طرح اعتراض، قابل‌رسیدگی مجدد نخواهد بود.

بااین‌حال، در قانون، مواردی در نظر گرفته شده است که به‌موجب آن، حتی پس از صدور حکم قطعی نیز، ممکن است نسبت به حکم، اعاده دادرسی شود. ازآن‌جهت که اعاده دادرسی، یکی از آخرین راه‌های اعتراض به حکم دادگاه خواهد بود.

وکلای مؤسسه حقوقی دادنیک آمده‌اند تا شما مخاطبان عزیز را مسائل و چالش‌های حقوقی پیرامون اعاده دادرسی راهنمایی و پشتیبانی کنند.

سؤالات متداول