طبقات ارث مشخص میکند بعد از فوت یک فرد، کدامیک از خویشاوندان او در اولویت ارث بردن قرار دارند. در قانون مدنی، وراث نسبی به سه طبقه تقسیم میشوند و تا زمانی که از طبقه بالاتر حتی یک نفر وجود داشته باشد، نوبت به طبقه بعدی نمیرسد.
شناخت طبقات ارث، درجات ارث و طبقهبندی وراث قبل از تقسیم ترکه اهمیت زیادی دارد؛ چون ابتدا باید مشخص شود چه کسانی وارث قانونی متوفی هستند و سپس سهم هرکدام محاسبه شود. در ادامه، طبقات ارث در قانون مدنی، نمودار درختی طبقات ارث، وراث طبقه اول، دوم و سوم و جایگاه همسر در ارث را بررسی میکنیم.
طبقات ارث چیست؟
طبقات ارث به گروهبندی قانونی وراث گفته میشود که مشخص میکند بعد از فوت یک شخص، کدام خویشاوندان او در اولویت ارث بردن قرار دارند. براساس قانون ارث ماده ۸۶۲، طبقات ارث سه قسم دارد. هر طبقه نیز شامل درجاتی بوده و اشخاصی که در درجه بالاتر از طبقه هستند بر دیگران اولویت دارند و ترتیب ارث بردن میان این طبقات اهمیت زیادی دارد.
اصل کلی این است که تا زمانی که از طبقه بالاتر حتی یک نفر وارث وجود داشته باشد، نوبت به طبقه بعدی نمیرسد. برای مثال، اگر متوفی فرزند، پدر یا مادر داشته باشد، وراث طبقه دوم مثل خواهر، برادر یا پدربزرگ و مادربزرگ از او ارث نمیبرند.
بنابراین قبل از محاسبه سهم الارث، ابتدا باید طبقه و درجه وراث مشخص شود. بعد از تعیین طبقهبندی وراث، سهم هر وارث براساس نسبت او با متوفی، وجود یا نبود سایر وراث و مقررات قانون مدنی محاسبه میشود.
طبقات ارث در قانون مدنی
طبقات ارث در قانون مدنی شامل سه طبقه اصلی است. طبقه اول شامل پدر، مادر، فرزندان و نوهها میشود. طبقه دوم شامل اجداد، خواهر، برادر و فرزندان آنهاست. طبقه سوم نیز شامل عمو، عمه، دایی، خاله و فرزندان آنها میشود.
این طبقات به ترتیب اهمیت دارند؛ یعنی وراث طبقه دوم فقط زمانی ارث میبرند که از طبقه اول هیچ وارثی وجود نداشته باشد. همچنین وراث طبقه سوم زمانی از متوفی ارث میبرند که هیچیک از وراث طبقه اول و دوم زنده نباشند.
نکته مهم این است که همسر متوفی جزو طبقات نسبی ارث نیست؛ اما بهعنوان وارث سببی، در کنار وراث هر طبقه سهم خود را میبرد. به همین دلیل در انحصاروراثت، وجود همسر مانع ارث بردن طبقات نسبی نمیشود و وجود وراث نسبی هم اصل ارث بردن همسر را از بین نمیبرد.
فیلد های "*" اجباری هستند
نمودار درختی طبقات ارث به چه صورت است؟
نمودار درختی طبقات ارث کمک میکند ترتیب وراث و اولویت ارث بردن آنها سادهتر مشخص شود. در این نمودار، وراث از نزدیکترین افراد به متوفی شروع میشوند و به خویشاوندان دورتر میرسند.
ساختار ساده نمودار درختی طبقات ارث در مراحل انحصار وراثت به این صورت است:
- طبقه اول: پدر، مادر، فرزندان، نوهها
- طبقه دوم: پدربزرگ، مادربزرگ، خواهر، برادر، فرزندان خواهر و برادر
- طبقه سوم: عمو، عمه، دایی، خاله، فرزندان آنها
- همسر: وارث سببی است و سهم همسر از ترکه در کنار طبقات ارث خواهد بود.
در این نمودار، طبقه اول در بالاترین اولویت قرار دارد. اگر از طبقه اول وارثی وجود داشته باشد، طبقه دوم و سوم از ارث محروم میشوند. اگر از طبقه اول کسی نباشد، نوبت به طبقه دوم میرسد و در نبود طبقه دوم، وراث طبقه سوم ارث میبرند.
طبقه اول ارث شامل چه کسانی است؟
طبقه اول ارث شامل نزدیکترین وراث نسبی متوفی است. این طبقه از پدر، مادر، فرزندان و در شرایطی نوهها تشکیل میشود. وجود هر یک از این افراد باعث میشود وراث طبقه دوم و سوم از ارث محروم شوند.
اگر متوفی فرزند داشته باشد، فرزندان او در کنار پدر و مادر متوفی از ارث سهم میبرند. اگر فرزند متوفی قبل از او فوت کرده باشد، در بعضی شرایط نوهها میتوانند به جای پدر یا مادر خود در طبقه اول قرار بگیرند و ارث ببرند.
نکتهی مهم درمورد این طبقه از ارث این است که میان فرزندانی که از ازدواج دائم هستند و فرزندانی که از ازدواج موقت حاصل شدهاند هیچ تفاوتی نیست و به یک میزان و شکل از متوفی ارث میبرند. اما فرزندان نامشروع شخص متوفی وارث او نبوده و بالعکس والدین از فرزند نامشروع و فوت کردهی خود ارث نمیبرند.
شایان ذکر است سهم طبقه اول از وراث در دختر یا پسر بودن فرزندان در میزان سهم بردن از ارث تاثیرگذار است.
درجات ارث در طبقه اول
در طبقه اول، پدر، مادر و فرزندان متوفی در درجه نزدیکتر قرار دارند. نوهها و نسلهای بعدی فرزندان، در درجههای بعدی قرار میگیرند و معمولاً زمانی مطرح میشوند که فرزند مستقیم متوفی وجود نداشته باشد یا شرایط قائممقامی ایجاد شود.
قاعده کلی در درجات ارث این است که نزدیکتر، دورتر را از ارث محروم میکند. بنابراین اگر فرزند متوفی زنده باشد، نوه معمولاً به جای او از همان مسیر ارث نمیبرد؛ اما اگر فرزند متوفی پیش از او فوت کرده باشد، ممکن است نوه بهعنوان قائممقام پدر یا مادر خود در ارث مطرح شود.
طبقه دوم ارث شامل چه کسانی است؟
طبقه دوم ارث زمانی مطرح میشود که از طبقه اول، یعنی پدر، مادر، فرزند یا نوه متوفی، هیچ وارثی وجود نداشته باشد. وراث طبقه دوم شامل پدربزرگ، مادربزرگ، خواهر، برادر و فرزندان خواهر و برادر هستند.
در این طبقه هم درجه نزدیکی وراث اهمیت دارد. برای مثال، اگر خواهر یا برادر متوفی زنده باشد، فرزندان خواهر یا برادر معمولاً ارث نمیبرند؛ چون خویشاوند نزدیکتر، خویشاوند دورتر را کنار میزند.
نکته مهم در طبقه دوم این است که سهم خواهر و برادر همیشه به یک شکل تقسیم نمیشود. خواهر و برادر مادری (امی) معمولاً بهصورت مساوی ارث میبرند؛ اما در خواهر و برادر پدری (ابی) یا پدر و مادری (ابوینی)، سهم برادر بیشتر از خواهر است.
درجات ارث در طبقه دوم
در طبقه دوم، اجداد نزدیکتر و خواهر و برادر متوفی در درجه نزدیکتر قرار دارند. اگر این افراد وجود نداشته باشند، فرزندان خواهر و برادر یا اجداد دورتر میتوانند در شرایط قانونی مطرح شوند.
برای مثال، اگر متوفی خواهر یا برادر نداشته باشد، فرزندان خواهر یا برادر ممکن است به جای پدر یا مادر خود ارث ببرند. همچنین در میان اجداد، پدربزرگ یا مادربزرگ نزدیکتر، اجداد دورتر را از ارث محروم میکند.
طبقه سوم ارث شامل چه کسانی است؟
طبقه سوم ارث زمانی مطرح میشود که هیچ وارثی از طبقه اول و دوم وجود نداشته باشد. این طبقه شامل عمو، عمه، دایی، خاله و فرزندان آنها میشود.
در طبقه سوم هم قاعده نزدیکی رعایت میشود. یعنی اگر عمو، عمه، دایی یا خاله متوفی زنده باشند، فرزندان آنها معمولاً ارث نمیبرند؛ چون خویشاوند نزدیکتر در همان طبقه، خویشاوند دورتر را از ارث محروم میکند.
طبقه سوم معمولاً زمانی اهمیت پیدا میکند که متوفی فرزند، پدر، مادر، نوه، خواهر، برادر، پدربزرگ یا مادربزرگ نداشته باشد. در این حالت، وراث دورتر مثل عمو، عمه، دایی و خاله در اولویت بررسی قرار میگیرند.
درجات ارث در طبقه سوم
در طبقه سوم، عمو، عمه، دایی و خاله متوفی در درجه نزدیکتر هستند. اگر هیچیک از این افراد وجود نداشته باشند، فرزندان آنها ممکن است در درجه بعدی قرار بگیرند و بهعنوان وارث مطرح شوند.
در این طبقه نیز نزدیکتر بودن خویشاوند اهمیت دارد. بنابراین قبل از تقسیم ارث میان وراث طبقه سوم، باید مشخص شود کدامیک از بستگان زنده هستند و نسبت آنها با متوفی از نظر درجه و نزدیکی چگونه است.
ترتیب ارث بردن در طبقه بندی وراث
ترتیب ارث بردن در طبقهبندی وراث به این صورت است که ابتدا وراث طبقه اول بررسی میشوند. اگر از طبقه اول حتی یک نفر وجود داشته باشد، وراث طبقه دوم و سوم از ارث محروم میشوند. اگر از طبقه اول کسی نباشد، نوبت به طبقه دوم میرسد و اگر از طبقه دوم هم وارثی وجود نداشته باشد، طبقه سوم ارث میبرد.
در هر طبقه نیز درجه نزدیکی افراد اهمیت دارد. خویشاوند نزدیکتر معمولاً خویشاوند دورتر را از ارث محروم میکند؛ مگر در مواردی که قانون، قائممقامی را پذیرفته باشد. به همین دلیل، برای تقسیم ارث فقط دانستن نام وراث کافی نیست و باید طبقه، درجه و نسبت دقیق هر وارث با متوفی مشخص شود.
همسر متوفی در این ترتیب، جایگاه جداگانهای دارد. همسر جزو وراث نسبی طبقه اول، دوم یا سوم نیست؛ اما در کنار وراث هر طبقه، سهم قانونی خود را میبرد. بنابراین اگر متوفی همسر داشته باشد، ابتدا سهم همسر در کنار سایر وراث بررسی میشود و سپس باقی ترکه بین وراث همان طبقه تقسیم خواهد شد. همچنین بهتر است درصورت وجود وراث متعدد و عدم شفافیت در این باره از یک وکیل انحصار وراثت کمک بگیرید. ایرانیان خارج از کشور نیز با استفاده از خدمات یک وکیل انحصار وراثت ایرانیان خارج از کشور میتوانند نسبت به این امر اقدام کنند.
سهم الارث طبقات وراث به چه صورت خواهد بود؟
در قانون اسلامی پیش از تقسیم ارث بایستی با تحریر ترکه مخارج واجب شامل مخارج کفن و دفت و دیون و وصیت متوفی از ترکه کسر شده و سپس آنچه که باقی میماند میان ورثه تقسیم شود.
در نهایت اینکه برای محاسبه تقسیم ارث نمیتوان به محتوای این مقاله اکتفا کرد و بهتر است پیش از هرگونه داوری در این باره از وکلای انحصار وراثت مشاوره گرفت. کارشناسان حقوقی موسسه دادنیک از طریق شماره تماسهای درج شده و از طریق واتساپ پاسخگوی سوالات شما و همراه شما در اینگونه پروندهها خواهند بود.
جمعبندی
طبقات ارث در قانون مدنی شامل سه طبقه اصلی است: طبقه اول شامل پدر، مادر، فرزندان و نوهها؛ طبقه دوم شامل اجداد، خواهر، برادر و فرزندان آنها؛ و طبقه سوم شامل عمو، عمه، دایی، خاله و فرزندان آنها میشود. ترتیب ارث بردن به این صورت است که با وجود وارث در طبقه بالاتر، طبقات بعدی از ارث محروم میشوند.
همسر متوفی جزو طبقات نسبی ارث نیست، اما بهعنوان وارث سببی در کنار وراث نسبی سهم خود را میبرد. بنابراین برای تقسیم درست ترکه، ابتدا باید طبقه و درجه وراث مشخص شود و بعد از آن سهمالارث هر وارث بر اساس شرایط پرونده، وجود یا نبود سایر وراث و مقررات قانون مدنی محاسبه شود.
سوالات متداول
طبقات ارث شامل چه کسانی است؟
طبقات ارث شامل سه طبقه اصلی است. طبقه اول شامل پدر، مادر، فرزندان و نوهها؛ طبقه دوم شامل اجداد، خواهر، برادر و فرزندان آنها؛ و طبقه سوم شامل عمو، عمه، دایی، خاله و فرزندان آنهاست.
وراث سببی و نسبی چیست؟
وارثان متوفی به دو دسته وراث سببی و نسبی تقسیمبندی میشوند. وراث سببی افرادی هستند که به واسطهی یک عقد با فرد متوفی قرابت پیدا میکنند که شامل زوج یا زوجه میشود. وراث نسبی اما با رابطه خونی با فرد متوفی در ارتباطند. مثل مادر، پدر، فرزندان، اجداد، نوهها، خواهر و برادر، عمه و عمو، خاله و دایی و فرزندان آنها.
طبقات ارث در قانون مدنی چند طبقه است؟
در قانون مدنی، وراث نسبی به سه طبقه تقسیم میشوند. هر طبقه نسبت به طبقه بعدی اولویت دارد و تا زمانی که از طبقه بالاتر وارثی وجود داشته باشد، طبقه بعدی ارث نمیبرد.
نمودار درختی طبقات ارث چه کاربردی دارد؟
نمودار درختی طبقات ارث کمک میکند ترتیب وراث و اولویت ارث بردن آنها سادهتر مشخص شود. این نمودار نشان میدهد کدام افراد در طبقه اول، دوم و سوم قرار دارند و چه کسانی زودتر از دیگران ارث میبرند.
آیا با وجود فرزند، خواهر و برادر ارث میبرند؟
خیر، اگر متوفی فرزند داشته باشد، خواهر و برادر او از ارث محروم میشوند؛ چون فرزند در طبقه اول قرار دارد و خواهر و برادر جزو طبقه دوم هستند.
درجات ارث یعنی چه؟
درجات ارث یعنی میزان نزدیکی خویشاوندان به متوفی در هر طبقه. در هر طبقه، خویشاوند نزدیکتر معمولاً خویشاوند دورتر را از ارث محروم میکند.
